گفتار وى هر چند از حقايق علميه اى است كه هيچ ترديدى در آن نيست ، و ليكن ظاهر آيه كريمه با آن مساعدت ندارد ، زيرا ظاهر آن اين است كه خود ميوه ها زوج و دو تا هستند ، نه اينكه از درختى خلق مىشوند كه آن درختها زوج و دو تايى باشند ، و اگر مقصود ، درختهاى آنها بود ، مناسب بود بفرمايد : « و كل الثمرات جعل فيها من زوجين اثنين - و همه ميوه ها را از دو جفت قرار داد » . ولى البته اين مطلبى كه وى گفته ممكن است از مثل آيه « سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ » « 1 » و همچنين از آيه « وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ » « 2 » و آيه « وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ » « 3 » استفاده شود . بعضى « 4 » ديگر از مفسرين گفته‌اند : مراد از * ( « زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ » ) * ، نر و ماده و شيرين و ترش ، و ساير اصناف است ، و بنا بر اين زوجان چهار تا خواهند بود ، نر و ماده كه هر كدام از آن دو به صفاتى كه بيشتر از يكى است مختلف مىشوند ، مانند شيرين و غير آن ، تابستانى و مخالف آن . و ليكن اين معنا همانطور كه ملاحظه مىكنيد معناى صحيحى نيست . * ( « يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ » ) * - يعنى با ظلمت شب نور روز را مىپوشاند ، و در نتيجه هوا تاريك مىشود بعد از آنكه روشن بود . بعضى « 5 » هم گفته‌اند كه : مراد از آن ، پوشاندن هر يك از شب و روز است طرف مقابل خود را ، و اينكه شب دنبال روز مىآيد و روز دنبال شب و ليكن قرينه اى كه بر اين معنا دلالت كند در بين نيست « 6 » . * ( « إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ » ) * - چون تفكر در نظامى كه بر اين عالم جريان دارد و حاكم بر آنست ، و حكم مىكند بر اينكه ابعاض اين عالم مربوط بهم و ملايم و سازگار با همند ، و همه را روى هم و هر جزئى از اجزاى آن را متوجه غايتهاى خاص به خود مىكند خود

--> ( 1 ) منزه است آن كس كه همه زوجها را از روئيدنيهاى زمين خلق كرده . سوره يس ، آيه 36 . ( 2 ) و فرستاديم از آسمان آبى را پس رويانديم در زمين هر زوجى كه در نوع خودش نيكو است . سوره لقمان ، آيه 10 . ( 3 ) و از هر چيز زوجى آفريديم تا شايد شما متذكر شويد . سوره ذاريات ، آيه 49 . ( 4 ) تفسير القرآن العظيم ، ج 2 ، ص 500 . ( 5 ) تفسير مجمع البيان ، ج 4 ، ص 141 ، ط بيروت ( 6 ) بعلاوه ، « اغشاء » به معنى پوشانيدن و از نظر مخفى و مستور داشتن است ، بنا بر اين مناسب است كه پوشانيدن ، به تاريكى و ظلمت كه مخصوص شب است نسبت داده شود نه روشنى و اظهار كه خاصه روز است .